پایگاه اطلاع رسانی محراب: بخش اول: مسجد سنگ بنای جامعه مسلمین است و مساجد نباید صرفا به محلی برای نماز خواندن تبدیل شوند بلکه باید به عنوان مراکز جامعه اسلامی مطرح باشند. مساجد در همه جای جهان فارق از وابستگی جغرافیشان، مظهر معماری ممتاز و طراحی منحصر به فرد هستند. به علاوه، به شکرانه مبحث جهانی شدن، همه مردم جهان می دانند که مسجد خانه خدا و محلی برای نماز خواندن است. اما مسجد مفهومی فراتر از این تعاریف است. اول از هکه اینکه، مسجد برطرف کننده نیازهای جامعه اسلامی در جهت رضای خداوند است. یکی از مستشرقین مذهبی پروتستان که اهل اسکاتلنداست به نام سر ویلیام مور (1905 – 1819) علیرغم مخالفت با اسلام برای سالها مروج این دین در غرب بوده است. او در کتاب خود به نام "زندگی محمد" نقش متمایز مسجد در جامعه مسلمانان را به خوبی توصیف کرده است. این مطلب نشان دهنده اهمیت مسجد است که حتی لا به لای آثار چنین مردی نیز به خوبی مشهود است. او می گوید: " مساجد محمد اگرچه در تعداد و ابعاد ساخت چشمگیر نبودند اما مظهر شکوه و بزرگی سلام بوده اند. مسجد جایی است که پیامبر و یارانش بیشترینوقت خود را آنجا می گذراندند. محل ارائه خدمات به مردم است و جایی که نماز جماعت نخستین بار در آن برپا شد. مسجد محلی برای همایش عظیم مسلمانان در روز جمعه است و پیام شکوهمند بهشت از آن جاری مس شود" ( زندگی محمد، صفحه 177) در سال 622 میلادی و درست اندکی پس از مهاجرت از مکه به مدینه، مسلمانان مسجد پیامبر را ساختند و شخص پیامبر ر ساخت آن مشارکت کردند. از آن زمان مسجد نقش اساسی خود را در شهرهای اسلامی ایفا کرد و تبدیل به محلی برای عبادات، مشورت، پایگاه آموزشی و فعالیت های اجتماعی شد. مسجد تبدیل به محلی برای زندگی مذهبی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی شد. تنها مسلمانان از انجام یک کار در مسجد منع شده اند و آن پرداختن به امور بازرگانی و معاملات تجاری است. این ممانعت اسلام باعث می شد تا در اطراف مساجد، خانه ها، مغازه ها و بازاری شکل بگیرد و کم کم موجب آبادانی آن منطقه میشده است. این موضوع نیز اهمیت نقش مسجد در زندگی روزمره را نشان می دهد. مردم روزانه پنج مرتبه برای برپایی نماز جماعت به مسجد می رفتند و از اخبار روز جامعه در معاشرت با یکدیگر آگاه می شدند. در طول تاریخ اسلام، مساجد نقش بسیار مهم و ارزشمندی در گسترش اسلام و آموزش مردم ایفا کرده اند. اسلام به هر نقطه ای از جهان که رسید، مساجد آنجا برپا شدند و سیستم آموزشی بواسطه وجود مساجد راه اندازی شد. مردم در مساجد خواندن و نوشتن، قران و علوم اسلامی را می آموختند. احادیث پیامبر (ص) و آموزه های اسلام، مطالبی بودند که در مساجد آموزش داده می شدند. مسجد پیامبر مدرسه و مسجدی بود که در آن خواندن و نوشتن آموزش داده می شد. در سال 859 میلادی دانشگاه قرویین در مسجد شهر فس مراکش تاسیس شد. از نظر برخی، این قدیمی ترین دانشگاه جهان است که دارای سه کتابخانه مجزا در حوزه های مذهب، علوم، منطق و زبانهای خارجی بود. در این مسجد کلاس های گوناگونی نظیر زبان، خطابه، منطق، ریاضیات، نجوم، تاریخ، جغرافیا و شیمی تدریس می شده است. این مسجد نه تنها محلی نسبتا کامل برای آموزش بوده، بلکه دستگاه قضای جامعه اسلامی نیز در آنها مستقر بوده است. قضات و حقوق دانان هر روز در آنها حضور یافته و به حل مشکلات مردم می پرداختند. این سیستم قضایی به علت داشتن سیستم بروکراسی محدود خود بسیار موثر عمل می کرده اند. تفسیر قانون به عهده قضات گذاشته شده بود و آنها بر اساس قرآن و سنت سعی در استخراج قوانین می کرده اند. از دیگر ویژگی های ممتاز این مسجد اثرگذاری فوق العاده آن بر زندگی روزمره وآموزش مردم است. شبیه به این کارکرد را مسجد الازهر مصر داشته است که هنوز نیز پا برجاست. در بسیاری از نقاط جهان که اسلام در آنها به سرعت گسترش یافت، مساجد منبع تامین آب شرب منازل منطقه خود بوده اند. به علت وجوب قاعده تطهیر پیش از نماز، صحن مساجد همیشه دارای منابع آب بوده اند تا مسلمانان بتوانند پیش از نماز خود را تطهیر کنند. آب نما های وسط حیاط مسجد و حوض های آن، همه جای مساجد جهان اسلام یافت می شوند. نظیر این معماری را تنها می توان در آندلوس پیدا کرد. مساجد سلطان احمد استانبول و کوردوبا اسپانیا بهترین نمونه های این آب نما ها را درند. آب انبار های مساجد آب را بوسیله گردش جریان هوای سرد، خنک نگه می دارند و آب آشامیدنی مردم منطقه خود را نیز تامین می کرده اند. مسجد، سنگ بنای جامعه مسلمانان است و به ندرت به عنوان محلی صرفا برای نماز خواندن استفاده می شده اند. مردم اعم از مذهبی یا غیر مذهبی به مسجد مراجعه می کردند. از عبادت گرفته تا مراجعه به کتابخانه ها. مساجد سرایی برای استقرار افراد فقیر و بی سرپرست نیز بوده اند و بین آنها لباس و مواد غذایی پخش می کرده اند. افرادی بیشماری در رده های سنی مختلف جهان یادگیری حفظ و قرائت قرآن به مساجد مراجعه می کردند. مساجد محل ملاقات روزانه مسلمین با یکدیگر و همچنین مطلع شدن از اخبار روز بوده اند. آیا مساجد هنوز کارکرد قدیمی خود را دارند؟ نقش مساجد در قرن 21 چیست؟ ما به این سوالات در بخش دوم پاسخ خواهیم داد. ادامه دارد... منابع: Muir, Sir William. The life of Mahomet from original sources 2nd abridged one-volume ed. London: Smith, Elder, & Co., 1878 J Pedersen: The Arabic Book, New Jersey: Tr. Geoffrey French, Princeton University Press, 1984.