پایگاه تخصصی مسجد: رهبر معظم انقلاب در دیدار خود با ائمه جماعات مساجد استان تهران که به مناسبت روز جهانی مسجد صورت گرفت، بر تدوین و تبیین تاریح مساجد تأکید کردند. در همین راستا پایگاه تخصصی مسجد با هدف ترویج و الگوسازی این امر مهم، از این پس به معرفی کتاب و آثاری که با رویکرد تاریخ‌نگاری مساجد تألیف شده‌اند خواهد پرداخت که در ادامه مروری اجمالی بر معرفی کتاب «تاریخ شفاهی مسجد جلیلی» خواهیم داشت: تاریخ شفاهی مسجد جلیلی عنوان کتابی است که توسط انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی و به قلم پروین قدسی زاد، انتشار یافته است. برای تدوین این مجموعه، نویسنده عمدتا از خاطرات شفاهی دست اندر‌کاران و افرادی که در مراسم و برنامه های مختلف مسجد حضور داشته‌اند، استفاده کرده است. افزون بر این، جهت تکمیل و تصدیق اطلاعات بدست آمده، مطالب تمام کتابهایی که بگونه‌ای با موضوع در ارتباط بوده اند، مورد استناد قرارگرفته‌اند. همچنین وی با مطالعه و بررسی اسناد ساواک(آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی) توانسته است اسناد لازم را برای آگاهی از اوضاع سیاسی و فرهنگی حاکم بر مسجد جلیلی در قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، در جای جای کتاب حاضر ارائه نماید. بر اساس اسناد وگزارشهای ساواک بیشتر برنامه های مذهبی ارائه شده در مسجد ، سخنرانی وعاظی است که در آنجا به وعظ و خطابه می پرداختند وخواننده می تواند سیر فعالیت مسجد را در طول این چند سال به ویژه از حوالی سال 40 تا 57 به دست آورد. مؤلف در پیشگفتار کتاب با اشاره به عواملی مانند: گذشت زمان نسبتا" طولانی و عدم دقت حافظه اشخاص در بخاطر‌آوردن وقایع بهمراه جزئیات آنها، مشغله زیاد کاری پاسخگویان، عدم حوصله کافی و محافظه‌کاری بعضی از پاسخگویان در قبال جوابگویی به سوالات، این عوامل را از جمله مشکلات و سختی‌های پژوهش حاضر دانسته و می‌گوید: «این مجموعه با اینگونه مشکلات رو‌به‌رو بود. با این وجود، از مطالب ارائه شده می‌توان رهیافت کلی این مسجد را دریافت». کارکردهای مساجد در دوران پهلوی از نظر نویسنده، مساجد در دوران پهلوی سه کارکرد موثر در جهت پیشبرد نهضت اسلامی داشتند: مساجد در این دوران به کانونهای مبارزه با رژیم تبدیلشدند. سخنرانی‌های روشنگرانه روحانیون و آزاد اندیشان موجب تقویت آگاهی مردم از بی‌عدالتی‌ها و ظلم و تبعیض رایج در دستگاه‌های دولتی می‌شد. همچنین باز‌یابی هویت اسلامی و بازگشت به آرمان‌ها و ارزش‌های اسلامی از کارکردهای دیگر مسجد در این زمان است. تحولات سیاسی و اجتماعی ایران در دهه‌ی چهل از جمله دستگیری امام خمینی(ره)، واقعه 15 خرداد 1342 و تبعید امام و در نهایت پیروزی انقلاب اسلامی در درون مساجد شکل گرفت. این در شرایطی بود که نهضت اسلامی تشکیلات منظمی نداشت و مساجد با قابلیت‌ها و کارکردهای گوناگون خود این نارسایی‌ها را جبران می‌کردند. فعالان سیاسی و مخالف حکومت پهلوی برخی از مساجد را به سنگری برای مبارزه با رژیم تبدیل کردند و فعالیتهای دامنه‌داری را آغاز کردند که شامل انسجام نیروهای جوان و مبارز، دعوت از وعاظ انقلابی برای سخنرانی، پخش اعلامیه برای آگاهی بخشی مردم و امور خدماتی و فرهنگی می‌شد. مسجد جلیلی به امامت آیت الله مهدوی کنی کانونی برای فعالیتهای سیاسی در همین راستا، مسجد جلیلی واقع در خیابان ایرانشهر جنوبی و در حوالی میدان فردوسی شهر تهران از جمله مساجد انقلابی است که بعنوان یکی از معدود کانونهای مبارزه بر علیه رژیم، از آغاز دهه‌ی چهل فعالیتهای سیاسی خود را با امامت جماعت آیت الله محمدرضا مهدوی کنی آغاز کرد. آیت الله مهدوی کنی که در سال 1327 برای تکمیل تحصیلات علوم دینی به قم رفته و وارد مدرسه فیضیه و حجتیه شده بود، در سال 1340 پس از اتمام تحصیلات و اخذ درجه اجتهاد، به تهران عزیمت کرد و امامت جماعت مسجد جلیلی را عهده‌دار شد و همزمان در مدرسه مروی به تدریس پرداخت. در پی قیام 15 خرداد سال 1342 و تبعید امام، مسجد جلیلی به کانونی برای فعالیتهای سیاسی تبدل شد. ایشان از مبارزان نهضت امام خمینی بود و بارها در این راه دستگیر و زندانی شد. آیت‌الله مهدوی‌کنی در رابطه با یکی از دستگیریهایش می‌گوید:« شب 23 رمضان 1353بود که در مسجد جلیلی مشغول مراسم احیا بودم که مرا به کلانتری احضار و بعد از آن به بوکان کردستان تبعید نمودند و پس از گذشت سه ماه مجدداً از آنجا به مهاباد و بعد راهی تهران کردند.» اقدامات مبارزاتی مسجد جلیلی در دوران ستم شاهی ازجمله اقدامات مسجد، بهره‌گیری از وعاظ انقلابی برای سخنرانی بود که شور و پویایی مسجد را تداوم می‌بخشید. در بعد فرهنگی و آموزشی نیز با تشکیل کلاسهای آموزشی و تشکیل گروه امداد‌گر بیماران و مستمندان آبرومند به فعالیتهای مثبت و موثری پرداخت. مسجد جلیلی را رژیم به عنوان پایگاه عناصر متعصب مذهبی شناخته بود . از آن جا که در این مسجد روحانیون طرف دار امام خمینی(ره) حضور داشتند، تمامی اعمال آن ها تحت کنترل بود، به طوری که گاهی با دستگیری امامان جماعت، مساجد تعطیل می شد؛ اما همین گروه مبارز، در مسجد دیگری جمع می شدند و تشکل خود را حفظ می‌کردند. تعطیلی مسجد هدایت و تجمع مردم در مسجد جلیلی از جمله‌ی این موارد بود. ساواک نیز همواره در صدد بود تا تدابیری اندیشیده، از فعالیت انقلابی مردم در اینگونه مساجد بکاهد. در سال های نزدیک به پیروزی انقلاب اسلامی، نقش برجسته و مثبت مسجد در تهییج و سازماندهی نیرو ها به وضوح مشاهده شد . در سالهای 1356-1357 روحانیون از مساجد برای سازماندهی و هدایت مبارزه بهره می بردند و با تقسیم مناطق و پایگاه قرار دادن هر مسجد در آن منطقه حرکات نهضت را هماهنگ می کردند. بخش های چهارگانه کتاب «تاریخ شفاهی مسجد جلیلی» همانگونه که گفته شد مطالب کتاب حاضر بر پایه خاطرات شفاهی افراد، تنظیم و فصل‌بندی شده است. هر یک از بخشهای چهارگانه کتاب گوشه‌ای از ابعاد فعالیت این مسجد را روشن می‌سازد. بخش اول به ذکر تاریخچه‌ی مختصری از محل و چگونگی ساخت مسجد، تامین هزینه‌ی ساخت آن، و شروع فعالیت مسجد می پردازد که«حدود سال 1340ش» است . در اینجا ذکر این نکته ضرورت دارد که اگر‌چه مسجد جلیلی در محله‌ایی ساخته شد که بیشتر ساکنان آن از اقلیتهای مختلف مذهبی چون مسیحی، زرتشتی و یهودی بودند ولیکن باید اذعان کرد که از سوی آنان در قبال فعالیتهای مسجد، حتی یک مورد رفتار منفی دیده نشده و وجود مسجد در این منطقه پیامد مثبتی را نیز به دنبال داشته است. استقبال اقلیتهای مذهبی از برنامه‌آموزشی مسجد، حاکی از عملکرد مثبت مسجد و موفقیت آنان در ایجاد ارتباط بوده است. بخش دوم که در شش فصل تنظیم شده، مهمترین بخش پژوهش محسوب می‌شود و راوی فعالیتهای سیاسی و آرا و نظریات گردانندگان مسجد در قبال تحولات اجتماعی و سیاسی کشور است و همچنین بیان کننده نحوه سخنرانی‌های اعتراض آمیز و چگونگی پخش اعلامیه‌های سیاسی است. ما در این بخش شاهد مبارزات سیاسی فعالان مسجد جلیلی هستیم. بخصوص پس از تصویب لایحه اصلاحات ارضی. نگرش جدید ایالات متحده آمریکا در قبال کشور‌های جهان سوم، که با هدف تثبیت موقعیت اجتماعی حکام اینگونه کشورها، جهت جلوگیری از نفوذ کمونیسم بود، سبب بروز برخی تحولات اجتماعی و اقتصادی در این کشورها شد. در ایران، این اصلاحات اجتماعی و اقتصادی به صورت اصلاحات ارضی و انقلاب سفید نمود یافت که صد البته انفجار اعتراضات مردم و روحانیت را درپی داشت. بخش سوم، در سه فصل، به بیان مسائل فرهنگی مسجد اختصاص یافته است که امور آموزشی و خدماتی و برگزاری مناسبتهای مختلف را در‌بر می‌گیرد. بخش چهارم نیز سه فصل دارد و در خصوص واکنش ساواک در قبال فعالیتهای مسجد نگاشته شده. این بخش چگونگی برخورد و شیوه‌های خبر‌گیری ساواک را بیان می‌کند. چاپ اول این کتاب 184 صفحه دارد و در پائیز سال 1383 راهی بازار نشر گردیده است.